خوانسار به روایت سیاحان خارجی/ بخش دوم

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛به نقل از چشمه سار، در طول تاریخ خوانسار، همواره افراد سرشناس و نامداری بودند که از این شهر دیدن کرده و به توصیف ویژگی های خوانسار و گاه به تمجید و ستایش آن پرداخته اند، اما حضور و ورود خارجیان به خصوص غربیان به خوانسار مزیّت و دستاورد دیگری برای این دیار داشت و آن ثبت وقایع تاریخی است، که می توان با بررسی و ارزیابی متون و اظهارات آنان (مثل گزارش های سیاسی، سفرنامه ها و خاطرات) به مطالب و اطلاعات ارزشمند و مفیدی هم چون شناخت اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردم خوانسار، تغذیه، آداب و رسوم، آب و هوا، صنایع و تولیدات، نوع زراعت و امرار معاش ایشان و غیره دست یافت.

افزون بر آن، با بررسی و تحلیل متون گزارش ها و نوشته های آن سیّاحان، به چگونگی برخورد اهالی شهر با خارجیان و بالعکس نوع بینش و نگاه بیگانگان نسبت به خوانساری ها نیز می توانیم پی ببریم.

بنابراین در این مبحث سعی بر آن داریم که به ترتیب دورۀ تاریخی به چند گزارش از آن دسته از فرنگیانی که اطلاعات مفید و جامعی راجع به خوانسار قدیم به ما ارائه می دهند، در اختیار خوانندۀ عزیز قرار دهیم.

پطرس دی سرکیس گیلاننتز (Petros Di Sarkis Gilanentz)
وی از اهالی ارمنستان بوده که مقارن با حملۀ افغان ها به اصفهان، در ایران به سر می برده است. گیلاننتز کشیش ارمنی مقیم رشت نیز بود و هر روز گزارش وقایع سقوط اصفهان به دست افغان ها را به سمع و نظر روس ها تحت فرمانروایی پتر کبیر می رساند.

البته گمان نمی شود که گیلاننتز به خوانسار آمده و یا از آن عبور کرده باشد، بلکه به احتمال مطالبش را از قول شاهدان عینی گرفته است.

او در یک جمله از تدارکات سپاه در خوانسار سخن می گوید که همین متن کوتاه اما بس حائز اهمیّت و مهم، نشان از رشادت، تهوّر و شجاعت بسیارِ مردم خوانسار در برابر مهاجمان افغان دارد. گویا همین گزارش های ارسالی گیلاننتز از مقاومت مردم شهرهای ایران به دربار روسیه تا حدودی پتر کبیر را از هدف دیرینۀ خود که همانا اشغال نواحی شمالی ایران و رسیدن به آب های گرم خلیج فارس بود، عقب نشاند.
متن وی بدین شرح است:

«علیمردان خان [فیلی، حاکم لر] که این زمان با هفت هزار سپاهى در خوانسار بود می خواست به کمک شاه سلطان حسین صفوی به اصفهان برود ولى چون سرنوشت سه خان مذکور بعنی فرج اللّه خان، شاهوردیخان، و زنگنه خان‏ به گوش او رسید، در خوانسار توقف کرد.» (ص ۶۶)
هنری پاتینجر (Henry Pottinger)
ستوان هنری پاتینجر (۱۸۵۶-۱۷۸۹م) از افسران انگلیسی در هندوستان و یکی از مأموران سیاسی و نظامی هیئت سیاسی ژنرال مالکم به ایران در عصر سلطنت فتحعلیشاه قاجار بود که مأموریت داشت از راه خشکی، قدرت طبیعی، اقتصادی، نظامی و راه های سوق الجیشی مناطق بلوچستان و ایرانِ جنوب شرقی را بررسی کرده، ارزش اردوکشی در این نواحی را تعیین نماید.

وی که به خوانسار هم پا گذاشته بود، آن را زیبا، پرمنظره و رمانتیک خوانده و به توصیف مختصری از شهر و ویژگی های آن پرداخته است.

پاتینجر برخلاف دیگر گزارشگران خارجی و ایرانی که باغبانی و باغداری را مهمترین و اصلی ترین مشغلۀ اهالی خوانسار برشمرده اند، زراعت و کشت را یکی از شاخصه های شغلی مردم این دیار خوانده و از کشتزاران سرسبز گندم و جو سخن به میان آورده است.

همچنین وی از وجود زندگی ایلی و چادرنشینی در اطراف خوانسار هم نام می برد که به نظر می رسد این افراد عشایر کوچ نشین مهاجری بودند که در حال ییلاق – قشلاق بوده اند نه مردمان بومی این سامان؛ چنان که می آورد: «ما به خیل و گروهى از این چادرنشینان در خونسار برخوردیم که بدون اغراق باید گفت در زیباترین قطعه از سرزمین ایران اطراق کرده بودند.

نهرى کوچک از دامنه می غلطید و بکف درّه اى زیبا سرازیر شده به کشتزاران سرسبز گندم و جو می رسید. چادرها بر جبین تپه برپا بودند و درختان تنومند گردو در تمام حاشیه درّه و در نزدیک چادرهاى سیاه نگهبانان، سرسبز و سایه‏افکنان استوار بودند. گله هاى گوسفند و بز چندین یارد دورتر از خانۀ چوپانان و بر دامنۀ تپه و در کنار پرتگاه هاى شکوهمند می چریدند. خشنودى و رضایت از زندگى در چهرۀ ایل نشینان پیدا بود و همه با پشتکار و علاقۀ شدید در جنب و جوش، روزگار را می گذراندند، خشنودى و فعالیّت واقعى این مردم براى نخستین بار به من هشدار داد که در ایران نیز ممکن است خوشحال و راضى زندگى کرد.» (ص۲۷۳)

منبع:
*** گیلاننتز، پطرس دى سرکیس؛ سقوط اصفهان: گزارش هاى گیلاننتز در مورد حملۀ افغانان و سقوط اصفهان، ترجمۀ محمد مهریار، اصفهان: نشر گلها، ۱۳۷۱٫

*** پاتینجر، هنری؛ سفرنامۀ پاتینجر: مسافرت سند و بلوچستان، اوضاع جغرافیائی و تاریخی، یک نقشه، ترجمۀ شاهپور گودرزی، تهران: کتابفروشی دهخدا، بی تا.

نویسنده: محسن محرابی (کارشناس ارشد تاریخ ایران دورۀ اسلامی)

انتهای پیام/