به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ خبرگزاری علم و فناوری؛ در سال‌های اخیر، مفهوم تولید علم آنچنان فکر دست‌اندرکاران و جامعه علمی کشور را به خود مشغول کرده است که سرعت در انتشار مقالات، به یکی از شاخص‌های شخصیتی قشر دانشگاهی بدل گشته و سایر شاخص‌های تعلیم و تربیت و اخلاق حرفه‌ای را نیز فدا و تابعی از خود کرده، به نحوی که گسترش کپی‌برداری، جعل و داده‌سازی و نیز تحریف محتوا، بخشی مهم از دغدغه‌های دانشگاهیان کشور را تشکیل می‌دهد.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا,تخلف علمی، نهالی درحال رشد
بنابر دیدگاه برخی از آسیب‌شناسان اجتماعی، همواره درصد کمی از تخلف‌ها در جامعه وجود دارد که این درصد، نرمال و قابل تحمل است. اما اگر در جامعه‌ای این درصد رو به فزونی رفت، به طور قطع برای افراد جامعه مشکل‌ساز خواهد شد. برای جلوگیری از چنین فاجعه‌ای، نهادها و مسئولان باید در تلاش کشف بسترها، عوامل و عناصر مؤثر بر تخلف شکل گرفته در جامعه بپردازند. از جمله انحرافاتی که در جوامع وجود دارد، در زمینه علم است. گاهی تکیه زیاد بر اکتشافات اصیل و مهم(در اخلاقیات علم) ممکن است در شرایطی، انگیزهای جهت تحریک رقبا برای دست زدن به کارهای غیر قانونی و یا تقلب‌آمیز گردد.
.jpg)
دکتر علیرضا رجبی مقدم عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد نطنز در گفتگو با خبرگزاری علم و فناوری با اشاره به اینکه امروزه تقلب و انحرافات علمی بخصوص در مراکزآموزش عالی سبب بی‌انگیزگی محصلین و درنتیجه تضعیف رشد علمی در این مراکز می‌شود، گفت: امروه تاکید زیاد دانشگاه‌ها بر نتیجه محوری بخصوص در بحث پایان‌نامه‌ها و پروژه‌های دانشجویی باعث می‌شود دانشجو به کمیت و کیفیت توجه نکند و صرف ارائه نتایجی که به هر طریقی به دست بیاید را برای پایان تحصیل خود کافی بداند. این موضوع به مرور باعث انباشت نتایج پژوهشی فراوانی می‌شود که اعتبار داده و اطلاعاتشان باید مورد سوال و بازبینی قرار بگیرد.
اگر در کشوری و در شاخه علمی، هنجارها و بسترهای لازم به وجود آمده باشد عضو دانشمند نمی‌تواند به راحتی از صداقت علمی تخلف کند. همچنین اگر در جامعه‌ای اخلاق و نه ضد اخلاق، در عمل و نه در حرف، حاکم باشد، کسی بر علیه موازین حاکم عمل نمی‌کند و آنگاه به یقین اخلاق‌شکنی علمی هم محکوم خواهد بود. اما ایجاد چنین شرایطی خود، محتاج تحلیل آسیب‌ها و عوامل مؤثر در شکل‌گیری ضد اخلاق‌ها و ضد هنجارها در علم است. توجه به دلایل شکل‌گیری چنین رفتارهایی برای ریشه‌یابی، زمینه‌ساز پیشگیری و از میان برداشتن آن‌ها است.
رجبی مقدم با تاکید بر اینکه نهال تخلفات علمی در کشور به مرور زمان به درختی تنومند تبدیل خواهد شد که توان مقابله با آن سخت می‌شود، اظهار داشت: هر نوع انحراف و ناهنجاری کوچک موجب بوجود آمدن انحرافات و ناهنجاری‌های متنوعی می‌شود که سیاستگذاری‌های نادرست و بدون برنامه موجب شاخه و برگ گرفتن این مهم خواهد شد. لذا تخلف علمی که بسیار مهم و امروزه به دغدغه حوزه آموزشی و پرورشی کشور تبدیل شده است باید از ریشه بررسی و تحلیل شود. آگاهی به انگیزه دانشجویان در جهت انجام تخلفات علمی، تغییر سیستم آموزشی، پیوند رساله‌های دانشگاهی با صنعت و کاربردی‌سازی آن‌ها، تدوین مقررات سخت آموزشی در جهت جلوگیری از تقلب علمی، تشویق و تقدیر از رساله و پایان‌نامه‌های برتر و دیگر برنامه‌ها می‌تواند راهکاری جهت ازبین بردن انحرافات علمی و سمت و سوق دانشجویان به تولید علم و پایان نامه‌ها باشد.
.png)
تقلب علمی در کشور و لزوم مقابله با آن
قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی در اواخر شهریورماه از سوی حجت‌الاسلام حسن روحانی رئیس‌جمهور برای اجرا به وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ابلاغ شد.
بر اساس ماده واحده این قانون تهیه، عرضه یا واگذاری آثاری از قبیل رساله، پایان‌نامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب یا ضبط شده پژوهشی، علمی یا هنری اعم از الکترونیکی یا غیر الکترونیکی توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی به قصد انتفاع و به عنوان حرفه یا شغل با هدف ارائه کل اثر یا بخشی از آن توسط دیگری به عنوان اثر خود جرم بوده و مرتکب یا مرتکبان علاوه بر واریز وجوه دریافتی به خزانه دولت مشمول مجازات هستند.
مسعود برومند معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم با اشاره به اینکه شورای عالی آموزش تحقیقات و فناوری مرجع و مسئول رسمی پایش علم و فناوری و اقدام جهت بررسی مشکل پایان‌نامه فروشی است، گفت: ایجاد روش‌ها و آئین‌نامه‌ها در دانشگاه‌ها یکی از پیامدهای پیگیری این موضوع در وزارت علوم بوده است و برای این کار کمیته‌های پژوهش اخلاقی ایجاد شده است.
معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم ادامه داد: از سوی دیگر در فضای بیرون دانشگاه که اقدام به فروش پایان‌نامه می‌کنند باید با متخلفان برخورد می‌شد که اخیرا برخورد صورت گرفته است.
وی با اشاره به اینکه آئین‌نامه اجرایی این موضوع اخیرا در هیأت دولت به تصویب رسیده است، اظهار داشت: نخستین پیش‌نویس این آئین نامه در وزارت علوم تهیه شد و براساس این آیین‌نامه کار پیش رفت و فراگیر می‌شود.
دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری خاطر نشان کرد: بر اساس نتایج حاصل از این 3 اقدام، روزنه‌هایی که برای این تخلف استفاده می‌شد پیدا شده است؛ این مسیرها به دانشگاه ها اعلام شده و اگر برخوردها با افرادی که سفارش نگارش پایان‌نامه به متخلفان داده‌اند صورت بگیرد خواهیم دید که در شاهد کاهش تقاضای این تخلف دانشگاه‌ها هم خواهیم بود.
رضوان اجاقی و همکارانش در پژوهشی که در سال‌های اخیر درباره تقلب و سرقت‌های علمی انجام داده‌اند، عوامل موثر در سرقت علمی در دانشگاه‌ها را به شرح زیر تقسیم‌بندی کرده‌اند:
عوامل فرهنگی: ضعف ارزش‌های اخلاقی، راحت‌طلبی، فقدان علاقه و انگیزه، روابط بجای اصول و ضوابط؛
عوامل پرورشی: عدم تخصص کافی، ناآگاهی از قوانین مربوطه، ضعف در ویرایش و ترجمه؛
عوامل آموزشی: آموزش‌محور بودن مراکز علمی، توجه به کمیت، اجبار در پژوهش؛
عوامل اجتماعی: عدم کنترل و نظارت، به روز نبودن قوانین، عدم تناسب نظام جرم و جزا؛
عوامل اقتصادی: کمبود بودجه و امکانات، پیشرفت ابزار و تکنولوژی، منفعت‌طلبی در علم.
در پژوهشی دیگر نظر 40 تن از سردبیران نشریات علمی-پژوهشی حوزۀ علوم پزشکی در این رابطه به صورت زیر بیان شد:
.jpg)
مطالعه و تحلیل علل و پیامدهای تخلفات و انحرافات علمی و رفع آن از طریق سیاستگذاری و تدوین برنامه‌های دقیق و پایه‌ای، ازجمله کارهایی است که در جهت سلامت علمی جامعه باید انجام داد، چرا که در گذشته معمولاً هر عملی از این دست، میان قشر فرهیختگان رخ می‌داد و دود آن نیز تنها به چشم خودشان می‌رفت؛ اما امروزه با پدیدارشدن نهادی به نام دانشگاه که مسئولیت تربیت علمی و اخلاقی نسل تحصیل کرده و متخصص را به عهده دارد، دیگر ابعاد سرقت علمی به افراد خاصی محدود نمی‌ماند و در واقع هر نوع چشم‌پوشی از این عمل بخصوص در عرصه دانشگاهی، چه بسا نتایجی هولناک در پی داشته باشد. به گفته برگمن، اگر بدانیم کسی که مدرک دانشگاهی خود را با جعل و انتحال به دست آورده، پلی ساخته است، آیا حاضریم با ماشین بر آن تردد کنیم؟ بنابراین شایسته است برای پیشگیری از روند رو به رشد پدیده تقلب علمی به ریشه‌ها پرداخت و در این کنکاش علمی جامع‌نگر بود. رابطه متقابل مؤلفه‌های شناختی، خانوادگی و فیزیولوژیک، روانشناختی، اجتماعی، مدیریتی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را با هم لحاظ کرد، زیرا که بی تردید بر چگونگی و میزان شکل‌گیری تقلب‌ها و سرقت‌های علمی تاثیرگذارند.
تخلف علمی، نهالی درحال رشد
,بنابر دیدگاه برخی از آسیب‌شناسان اجتماعی، همواره درصد کمی از تخلف‌ها در جامعه وجود دارد که این درصد، نرمال و قابل تحمل است. اما اگر در جامعه‌ای این درصد رو به فزونی رفت، به طور قطع برای افراد جامعه مشکل‌ساز خواهد شد. برای جلوگیری از چنین فاجعه‌ای، نهادها و مسئولان باید در تلاش کشف بسترها، عوامل و عناصر مؤثر بر تخلف شکل گرفته در جامعه بپردازند. از جمله انحرافاتی که در جوامع وجود دارد، در زمینه علم است. گاهی تکیه زیاد بر اکتشافات اصیل و مهم(در اخلاقیات علم) ممکن است در شرایطی، انگیزهای جهت تحریک رقبا برای دست زدن به کارهای غیر قانونی و یا تقلب‌آمیز گردد.
,
, دکتر علیرضا رجبی مقدم عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد نطنز در گفتگو با خبرگزاری علم و فناوری با اشاره به اینکه امروزه تقلب و انحرافات علمی بخصوص در مراکزآموزش عالی سبب بی‌انگیزگی محصلین و درنتیجه تضعیف رشد علمی در این مراکز می‌شود، گفت: امروه تاکید زیاد دانشگاه‌ها بر نتیجه محوری بخصوص در بحث پایان‌نامه‌ها و پروژه‌های دانشجویی باعث می‌شود دانشجو به کمیت و کیفیت توجه نکند و صرف ارائه نتایجی که به هر طریقی به دست بیاید را برای پایان تحصیل خود کافی بداند. این موضوع به مرور باعث انباشت نتایج پژوهشی فراوانی می‌شود که اعتبار داده و اطلاعاتشان باید مورد سوال و بازبینی قرار بگیرد.
,اگر در کشوری و در شاخه علمی، هنجارها و بسترهای لازم به وجود آمده باشد عضو دانشمند نمی‌تواند به راحتی از صداقت علمی تخلف کند. همچنین اگر در جامعه‌ای اخلاق و نه ضد اخلاق، در عمل و نه در حرف، حاکم باشد، کسی بر علیه موازین حاکم عمل نمی‌کند و آنگاه به یقین اخلاق‌شکنی علمی هم محکوم خواهد بود. اما ایجاد چنین شرایطی خود، محتاج تحلیل آسیب‌ها و عوامل مؤثر در شکل‌گیری ضد اخلاق‌ها و ضد هنجارها در علم است. توجه به دلایل شکل‌گیری چنین رفتارهایی برای ریشه‌یابی، زمینه‌ساز پیشگیری و از میان برداشتن آن‌ها است.
,رجبی مقدم با تاکید بر اینکه نهال تخلفات علمی در کشور به مرور زمان به درختی تنومند تبدیل خواهد شد که توان مقابله با آن سخت می‌شود، اظهار داشت: هر نوع انحراف و ناهنجاری کوچک موجب بوجود آمدن انحرافات و ناهنجاری‌های متنوعی می‌شود که سیاستگذاری‌های نادرست و بدون برنامه موجب شاخه و برگ گرفتن این مهم خواهد شد. لذا تخلف علمی که بسیار مهم و امروزه به دغدغه حوزه آموزشی و پرورشی کشور تبدیل شده است باید از ریشه بررسی و تحلیل شود. آگاهی به انگیزه دانشجویان در جهت انجام تخلفات علمی، تغییر سیستم آموزشی، پیوند رساله‌های دانشگاهی با صنعت و کاربردی‌سازی آن‌ها، تدوین مقررات سخت آموزشی در جهت جلوگیری از تقلب علمی، تشویق و تقدیر از رساله و پایان‌نامه‌های برتر و دیگر برنامه‌ها می‌تواند راهکاری جهت ازبین بردن انحرافات علمی و سمت و سوق دانشجویان به تولید علم و پایان نامه‌ها باشد.
,
, تقلب علمی در کشور و لزوم مقابله با آن
,قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی در اواخر شهریورماه از سوی حجت‌الاسلام حسن روحانی رئیس‌جمهور برای اجرا به وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ابلاغ شد.
,بر اساس ماده واحده این قانون تهیه، عرضه یا واگذاری آثاری از قبیل رساله، پایان‌نامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب یا ضبط شده پژوهشی، علمی یا هنری اعم از الکترونیکی یا غیر الکترونیکی توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی به قصد انتفاع و به عنوان حرفه یا شغل با هدف ارائه کل اثر یا بخشی از آن توسط دیگری به عنوان اثر خود جرم بوده و مرتکب یا مرتکبان علاوه بر واریز وجوه دریافتی به خزانه دولت مشمول مجازات هستند.
,مسعود برومند معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم با اشاره به اینکه شورای عالی آموزش تحقیقات و فناوری مرجع و مسئول رسمی پایش علم و فناوری و اقدام جهت بررسی مشکل پایان‌نامه فروشی است، گفت: ایجاد روش‌ها و آئین‌نامه‌ها در دانشگاه‌ها یکی از پیامدهای پیگیری این موضوع در وزارت علوم بوده است و برای این کار کمیته‌های پژوهش اخلاقی ایجاد شده است.
,معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم ادامه داد: از سوی دیگر در فضای بیرون دانشگاه که اقدام به فروش پایان‌نامه می‌کنند باید با متخلفان برخورد می‌شد که اخیرا برخورد صورت گرفته است.
,وی با اشاره به اینکه آئین‌نامه اجرایی این موضوع اخیرا در هیأت دولت به تصویب رسیده است، اظهار داشت: نخستین پیش‌نویس این آئین نامه در وزارت علوم تهیه شد و براساس این آیین‌نامه کار پیش رفت و فراگیر می‌شود.
,دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری خاطر نشان کرد: بر اساس نتایج حاصل از این 3 اقدام، روزنه‌هایی که برای این تخلف استفاده می‌شد پیدا شده است؛ این مسیرها به دانشگاه ها اعلام شده و اگر برخوردها با افرادی که سفارش نگارش پایان‌نامه به متخلفان داده‌اند صورت بگیرد خواهیم دید که در شاهد کاهش تقاضای این تخلف دانشگاه‌ها هم خواهیم بود.
,رضوان اجاقی و همکارانش در پژوهشی که در سال‌های اخیر درباره تقلب و سرقت‌های علمی انجام داده‌اند، عوامل موثر در سرقت علمی در دانشگاه‌ها را به شرح زیر تقسیم‌بندی کرده‌اند:
,عوامل فرهنگی: ضعف ارزش‌های اخلاقی، راحت‌طلبی، فقدان علاقه و انگیزه، روابط بجای اصول و ضوابط؛
,عوامل پرورشی: عدم تخصص کافی، ناآگاهی از قوانین مربوطه، ضعف در ویرایش و ترجمه؛
,عوامل آموزشی: آموزش‌محور بودن مراکز علمی، توجه به کمیت، اجبار در پژوهش؛
,عوامل اجتماعی: عدم کنترل و نظارت، به روز نبودن قوانین، عدم تناسب نظام جرم و جزا؛
,عوامل اقتصادی: کمبود بودجه و امکانات، پیشرفت ابزار و تکنولوژی، منفعت‌طلبی در علم.
,در پژوهشی دیگر نظر 40 تن از سردبیران نشریات علمی-پژوهشی حوزۀ علوم پزشکی در این رابطه به صورت زیر بیان شد:
,
, مطالعه و تحلیل علل و پیامدهای تخلفات و انحرافات علمی و رفع آن از طریق سیاستگذاری و تدوین برنامه‌های دقیق و پایه‌ای، ازجمله کارهایی است که در جهت سلامت علمی جامعه باید انجام داد، چرا که در گذشته معمولاً هر عملی از این دست، میان قشر فرهیختگان رخ می‌داد و دود آن نیز تنها به چشم خودشان می‌رفت؛ اما امروزه با پدیدارشدن نهادی به نام دانشگاه که مسئولیت تربیت علمی و اخلاقی نسل تحصیل کرده و متخصص را به عهده دارد، دیگر ابعاد سرقت علمی به افراد خاصی محدود نمی‌ماند و در واقع هر نوع چشم‌پوشی از این عمل بخصوص در عرصه دانشگاهی، چه بسا نتایجی هولناک در پی داشته باشد. به گفته برگمن، اگر بدانیم کسی که مدرک دانشگاهی خود را با جعل و انتحال به دست آورده، پلی ساخته است، آیا حاضریم با ماشین بر آن تردد کنیم؟ بنابراین شایسته است برای پیشگیری از روند رو به رشد پدیده تقلب علمی به ریشه‌ها پرداخت و در این کنکاش علمی جامع‌نگر بود. رابطه متقابل مؤلفه‌های شناختی، خانوادگی و فیزیولوژیک، روانشناختی، اجتماعی، مدیریتی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را با هم لحاظ کرد، زیرا که بی تردید بر چگونگی و میزان شکل‌گیری تقلب‌ها و سرقت‌های علمی تاثیرگذارند.
,منبع: خبرگزاری علم و فناوری
]
ارسال دیدگاه