عنصرالمعالی در برزخ امیرزادگی و ادیب زادگی

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از  قابوس نامه؛ بدون شک سرزمین ما زادگاه اندیشمندانی است که نام و آوازه ی آنها همواره زینت بخش تاریخ بوده و گوهر اندیشه های والای ایشان در گنجینه ی فرهنگ و تمدن ایرانی پایدار و استوار است و سپردن این گنجینه ی عظیم به آیندگان رسالتی است بس خطیر.

اکنون سخن از یکی از مفاخر است که گزاف نیست اگر بگوییم بررسی این اثر ارزشمند او((قابوس نامه)) به راستی اعجاب انگیز و شگفت است! ((عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندربن وشمگیر))
کیست که قابوس نامه را بخواند و در برابر این همه آگاهی،وسعت معلومات،صراحت و دلنشینی زبان،صمیمیت صفاو صداقت،خردورزی و دانش و اعتدال و حقیقت جویی سر تسلیم فرود نیاورد.(( امیر دبیر)) یا ((دبیر امیری))”۱″  که اندرزهای او نمایانگر طبع لطیف و بی شائبه ،حسن نیت وسخنوری و فصاحت اوست و برماست که این اندرزها را همچون کاغذ زر پاس بداریم و هرگز از خاطر نبریم چرا که به تعبیر او((نان فرزند ادب آموختن است و فرهنگ دانستن))”۲″
عنصرالمعالی کیکاووس دومین ستاره درخشان علم و ادب خاندان زیاری میباشد.او نمادی از فرهنگ و اندیشه های اجتماعی مردم ایران است.
از سویی مسلمانی مقید است که بخشی از زندگی خود را در جهاد گذرانیده است و از سویی دیگر دلبسته ی مواریث فرهنگی میهن خویش است.او این عشق و علاقه را با ذکر انتساب خویش به خاندان ساسانی و بازماندگان اسپهبدان دیار سرافراز گیلان و دیلمان و طبرستان به فرزند خردسال خود یادآوری می نماید. او با گیلانشاه نامیدن فرزندش آرزوها و تمایلات قلبی خود را بخوبی نمایان کرده است.((اگر پسریت آید،ای پسر اول چیزی که باید نام خوش بروی نهی که از جمله حقهای پدران بر فرزندان یکی آنست که او را نام خوش نهند))”۳″
عصرالمعالی با نوشتن این اندرز نامه خواسته فرزندی بپرورد که افتخارات اجدادش را تجدید کند.زیرا او از گروه حکیمانی است که معتقدند فرد شایسته ی پادشاهی باید تحت تربیت و پرورش قرار داد تا بهروزی مردم را در پی داشته باشد.در واقع او بدین نیت که از فرزندش سلطانی مقتدر و با کفایت بسازد به نوشتن قابوس نامه پرداخت.
نگارش اندرزنامه یا پندنامه؛ بی ارتباط با آیین و فرهنگ ایران باستان نمی نماید که چراغ پر فروغ آن تا آن زمان هنوز در سرزمین سرخ روی گیلان و دیلمان و طبرستان برافروخته بوده است.”۴″
هرچند هدف اصلی او از نگارش کتاب قابوس نامه، آموختن زندگی امیرانه به فرزند خویش بوده،هیچگاه مردم از نظر او دور نبوده اندو این کتاب یک اثر تربیتی مهم برای عموم خلق است به همه ی عموم خلق است به همه ی طبقات و اقشار گوناگون پرداخته و ضمن شرح طرز سلوک فقها،جوانمردان، اطبا و پیشه وران و… طرز سیاست و تدبیر هریک را نیز بیان نموده است و درضمن ابواب به حکایت هایی میپردازد که بیش تر در باب خود اوست و از هر حکایت نتیجه ای اخلاقی میگیرد.”۵″
با نگاهی گذرا در پندنامه عنصرالمعالی پی خواهیم برد که این کتاب در کنار یکی دیگر از آثار ادبی به شیوه های گوناگون از قرآن و حدیث بهره مند گردیده است که نمودار بخشی از تمدن ایرانی و اسلامی است و به قول شادروان استاد ملک الشعرای بهار باید آن را ((مجموعه تمدن اسلامی پیش از مغول نامید))”۶″
امیرعنصرالمعالی کیکاووس  در کلامش همواره به خدا می اندیشد و شقاوت و سعادت را در گرو خدا جوئی یا غیر آن میداند چنانکه به فرزندش توصیه میکند که ((اگر به خدا تآسی جوید،همیشه و در همه حال سعادتمند خواهد بود و آنکس که در راه خدای تعالی جوید و طاعت خدای تعالی جوید چون آتش بود که چون سرنگونش کنی برتری و فزونی چوید.پس بر خویشتن واجب دان شناختن راه ایزد تعالی))”۷″
او فرزندش را ((انسان)) می خواهد. لذا برای همین است که در نظر او دهقان بودن و یا پادشاه بودن چندان تفاوت ندارد، اگر انسان نبودن و نیکمرد و نیکوکار و نیکنام نشدن .لذا در هر مقامی و پیشه ای فرزند خود را به بزرگی و نیکویی با مردم فرا میخواند. او آدمی را بزرگ می بیند، چنانکه میگوید آفریدگار ما جل جلاله از همه آفریده های خویش آدمی را بهتر آفریده و آدمی را فزونی یافت.”۸″
به واسطه ی همین موقعیت ممتاز که عنصرالمعالی در پایه گذاری روند تدوین کتب اخلاقی برخوردار است در همه دوره های بعد شخصیت هایی با موقعیت اجتماعی و فرهنگی متفاوت به اخلاق نویسی روی آورده اند،
وزیر((خواجه نظام الملک)) حکیم((خواجه نصیرالدین طوسی)) فقیه((امام محمد غزالی)) شاعر((نظامی،سنایی،سعدی و…)) بخشی از تنوع طبقاتی نویسندگان کتابهای اخلاقی را تشکیل میدهند.”۹″
این نویسندگان در آثار خویش بر اساس ذوق و سلیقه و باوری که داشتند دست به تدوین اثری اخلاقی زده اند. سعدی بیشترین تاثیر پذیری را در آثار خود به ویژه گلستان و بوستان به نمایش گذارده است.نمونه های بسیاری را میتوان مثال زد که ما در اینجا به ارائه ی نمونه ای بسنده میکنیم:
قابوس نامه:         تو فرهنگ را میراث خود گردان”۱۰″
سعدی:     میراث پدر خواهی علم پدر آموز             کاین مال پدر خرج توان کرد به یک روز
پی نوشت:

۱٫تعبیر غلامحسین یوسفی در مورد مؤلف قابوس نامه

۲٫قابوس نامه،تصحیح غلامحسین یوسفی،ص۱۳۶(در متن کتاب:نان فرزند ادب آموختن دان…)
۳٫همان ص۱۳۲
۴٫خرده اوستا،گزارش پورداوود.اساطیر،چاپ اول ۱۳۸۰٫ ص۱۳۸
۵٫فروزانفر۳۰۳
۶٫سبک شناسی،محمدتقی بهار،مؤسسه انتشارات امیر کبیر،چاپ هفتم،ج۲،ص۱۱۴
۷٫عنصرالمعالی.ص۶
۸٫همان ص۳۰
۹٫عنصرالمعالی و سعدی.عبدالرشا مدرس زاده.ص۱

۱۰٫عنصرالمعالی.ص۱۳۵

نویسنده : فریده دمیرچی / کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی
انتهای پیام/پ