مهندس معمارِ اندازه و اندیشه/ جایی میان عشق و عقل

به گزارش خبرنگار فرهنگی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در تاریخ ایران، مهندس هرگز صرفاً فن‌سالاری خشک نبوده؛ او گاه فرهاد عاشق در قامت طراح، گاه سِنِمّارِ نابغه‌ای قربانی تقدیر، و گاه هندسه‌ ابروی معشوق در شعر حافظ است.  

آنجا که سنگ و ستاره با هم سخن می‌گویند

با بوی اسفند، در میان شوق خانه‌تکانی و انتظار بهار، تقویم به نام کسانی توقف می‌کند که پیش از به‌کارگیری تیشه و ماله، با خط‌کش خرد جهان را اندازه‌ گرفته‌اند. مهندسی در ایران نه از موتور بخار آغاز شد و نه از نرم‌افزارهای پیچیده؛ ریشه در تقدیر دارد، یعنی دانستن اندازه‌ هر چیز. وقتی در تاق بستان یا میدان نقش‌جهان می‌ایستیم، نجواهای مهندسانی را می‌شنویم که آموخته بودند چگونه ستاره و سنگ را با هم آشتی دهند.

واژه‌ مهندس یکی از حاملان مهم تاریخ انتقال دانش میان زبان‌هاست. فریدون جنیدی منشأ آن را به اوستاییِ «هَن‌تَچ» به معنای هم‌تراز کردن می‌رساند. این واژه در پهلوی به «هندچک»، سپس در فارسی به اندازه تبدیل شد. پس از ورود به عربی، هندسه به معنای اندازه‌گیری رواج یافت و مهندس فاعل آن شد؛ یعنی کسی که می‌داند هر موجود باید در جای درست خود قرار گیرد تا فرو نریزد.

ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه» به دوران جمشید اشاره می‌کند، زمانی که استاندارد و واحدِ اندازه زاده شد. اما روز مهندس در ایران با تولد خواجه نصیرالدین طوسی پیوند خورده است—دانشمندی که مثلثات را از سایه‌ی نجوم بیرون کشید و رصدخانه‌ی مراغه را چون کارگاهِ عظیم مهندسی دقت بنا کرد.

در شاهنامه، مهندس نماد اقتدار و خرد جمعی است؛ سازنده‌ی پل‌ها و دژهای پایدار. در «خسرو و شیرین»، فرهاد مهندسی عاشق است که با هندسه، مسیر عشق را طراحی می‌کند. اما در داستان تراژیک «سنمار» در هفت‌پیکر، مهندسی به بهای جانش تمام می‌شود؛ نابغه‌ای که دانایی‌اش، سبب سقوطش شد.  

در غزل‌های حافظ و سعدی، مهندس استعاره‌ی نظم و زیبایی است—خالق تاقِ ابروی معشوق که بنای عشق را هندسی می‌سازد.

مهندس، شاعرِ خطوط و اندازه‌ها

پنجم اسفند، یادآور تولد خواجه نصیر و تجلیل از خردِ محاسبه‌گر ایرانی است. مهندس راستین نه صرفاً داننده‌ی فرمول‌ها، بلکه معیار اندازه‌ی هر چیز است. او تشخیص می‌دهد که کجا باید ساخت و کجا باید پاس داشت. توسعه بدون هندسه‌ی محیط، تخریب است با ظاهر رشد.  

۵ اسفند، فراتر از یک یادبود تاریخی، روزِ تفکر هندسی است؛ روز کسانی که جهان را با چشمی عادلانه و دقیق می‌نگرند و در نسبت میان انسان و زمین، اندازه‌ ماندگاری را می‌جویند.