به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ هدف نبوت در منظومه فکری قرآن، فراتر از هدایت فردی و اخلاقی، ایجاد «نظام توحیدی» و «جامعه عادلانه» است. آدم سازی فردی مقدم های برای تشکیل کارخانه عظیم اجتماعی است که در آن با سه رکن «کتاب» (ایدئولوژی)، «میزان» (حاکمیت عادلانه) و «آهن» (قدرت دفاعی)، بستر «قسط» فراهم شده و انسانها از زنجیرهای جهل، استبداد و خرافه رها می شوند. نتیجه آنکه بدون ایجاد نظام توحیدی، امکان تولید انبوه انسانهای متعالی میسر نیست
رسالت پیامبران
در تفکر رایج، رسالت پیامبران غالباً در موعظه، ارشاد فردی یا بیان احکام اخلاقی خلاصه می شود. اما قرآن کریم تصویری بسیار گسترده تر و ساختارمندتر از نبوت ترسیم می کند؛ تصویری که در آن، پیامبر نه یک سخنران اخلاقی، بلکه «مدیر کارخانه عظیم انسان سازی» است. رهبر شهید حضرت آیت الله خامنه ای در تبیین «اهداف نبوت» از تشبیه «کارخانه آدم سازی» استفاده کرده و آن را حاصل نگاه جامع قرآن به جامعه و سیاست می دانند.
مبانی نظری: از آدم سازی فردی تا کارخانه اجتماعی
۱. مرحله تمهید: سنگزنی در مکه
بر اساس تحلیل رهبر شهید نبوت دو مرحله متمایز دارد: مرحله اول، «سنگزنی و تربیت خواص» به صورت فردی و مرحله دوم، «تشکیل کارخانه اجتماعی». ایشان در این باره می فرمایند:
«در محیط جاهلی مکه، پیغمبر وقتی میخواهد آدم درست بکند، مجبور است یکی یکی درست کند... یک دانه ابوذر؛ یک عبدالله مسعود... اما وقتی نوبت به مدینه می رسد... خدای متعال این طور حرف می زند: "إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ"...»(۱)
۲. آیه نصر: نماد راه‌اندازی خط تولید انبوه
سوره مبارکه نصر، نوید پایان دوران آدم سازی تکی و آغاز حرکت فوجی مردم به سوی دین خدا را می دهد.
«إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجًا»(۲)
«چون یاری خدا و پیروزی فرا رسد، و مردم را ببینی که دستهدسته به دین خدا درمیآیند.»
این آیه به صراحت نشان می دهد که هدف نهایی نبوت، ایجاد یک جریان اجتماعی عظیم و همگانی است؛ چیزی جز راه اندازی «کارخانه آدم سازی» در مقیاس یک نظام توحیدی.
۳. ابزارهای کارخانه آدم‌سازی
سوره حدید نقشه مهندسی این کارخانه معرفی شده است. خداوند در این سوره حدید سه رکن اساسی را برمی شمرد.
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ...»(۳)
«به یقین رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان را نازل کردیم تا مردم به قسط و عدالت قیام کنند؛ و آهن را که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است، فرود آوردیم...»
۱. کتاب (ایدئولوژی سازنده)
رهبر شهید «کتاب» را معادل «ایدئولوژی» در مکتب های جدید می دانند؛ یعنی مجموع های از معارف و مقررات که خط مشی فکری و عملی جامعه را تعیین می‌کند. بدون کتاب، کارخانه فاقد نقشه تولید است.
۲. میزان (حاکمیت عادل و قضاوت الهی)
میزان در تفسیر روایی به «امام» و «دستگاه قضایی عادل» ترجمه شده است. رهبر شهید با استناد به حدیث، میزان را ناظر بر تعادل اجتماعی میدانند: «امام آن کسی است که در جامعه باید حق را از باطل جدا کند... اوست که باید تعادل و توازن اجتماعی را برقرار کند.»
۳. آهن (قدرت قهریه و دفاع از ارزشها)
نکته قابل تأمل، ذکر «آهن» در کنار کتاب و میزان است. رهبر شهید در تفسیر این بخش می گویند:
«به فرض نظام عادلانه درست کردند، شیطانها و گرگها و دزدها مگر می گذارند این نظام عادلانه باقی بماند؟ آهن را هم فرستادیم... امیرالمؤمنین (ع) در ذیل این آیه می فرمایند: سلاح؛ شمشیر، نیزه، اسلحه.»
این آیه، خیال پردازی صرفاً اخلاقی از نبوت را کنار میزند و ضرورت «قدرت بازدارنده» را در کنار ایدئولوژی و حاکمیت قانون اثبات می کند.
۴. هدف غایی: اقامه قسط
هر سه ابزار برای یک هدف نهایی به کار گرفته شده اند: «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ». قسط در اینجا به معنای «زندگی در محیط عادلانه و نظام اجتماعی مبتنی بر عدالت» است. رهبر شهید تأکید دارند: «پیغمبر برای این آمده اصلاً... آمده تا دنیا را عادلانه درست کند، آمده تا جامعه و نظام عادلانه به وجود بیاورد.»
محصول کارخانه: ویژگی‌های انسان متعالی
پس از ایجاد نظام توحیدی و کارخانه اجتماعی، محصول نهایی چه مشخصاتی دارد؟ خداوند در سوره اعراف، شش خصیصه از کارکرد پیامبر در چنین جامعه ای را بیان می کند.
«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ... یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ...»(۴)
«کسانی که از فرستاده خدا، پیامبر امی پیروی می کنند... او آنان را به کار نیک فرمان می‌دهد و از کار زشت بازمی‌دارد و چیزهای پاکیزه را برایشان حلال و ناپاکی‌ها را حرام می‌گرداند و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آنان بود، برمی‌دارد.»
۱.تحول هنجاری (معروف و منکر)
کارخانه آدم سازی، معروف های فطری را احیا و منکرهای رایج در جامعه جاهلی را حذف می کند.
۲. تحول اقتصادی و بهداشتی (طیبات و خبائث)
منابع پاک و مفید در اختیار همگان قرار می‌گیرد و منابع آلوده و سمی مسدود میشود.
۳. تحول ساختاری (إصر و أغلال)
بارهای سنگین سنتهای غلط، دیکتاتوری، استثمار و زنجیرهای اسارت فکری و سیاسی از دوش انسانها برداشته میشود. رهبر شهید در تفسیر این بخش می‌گویند: «پیغمبر می‌آید اینها را باز می‌کند. اینها چیست جز تشکیل یک نظام انسانی و توحیدی؟».
پس نبوت در قرآن، یک «پروژه اجتماعی عظیم» برای راه اندازی «کارخانه آدم‌سازی» در قالب نظام توحیدی است. این کارخانه سه رکن دارد:
۱. ایدئولوژی (کتاب) برای تعیین نقشه تولید،
۲. حاکمیت عادلانه (میزان) برای مدیریت خط تولید و ایجاد تعادل،
۳. قدرت دفاعی (آهن) برای حفاظت از کارخانه در برابر ویرانگران.
خروجی این کارخانه، انسانی است که از زنجیرهای جهل، خرافه، استبداد و استثمار رها شده و در محیطی سرشار از قسط و عدالت، به تزکیه و تعالی دست مییابد. بنابراین، هرگونه تلاش برای «انسان سازی» بدون توجه به «نظام سازی»، ناقص و ناکارآمد خواهد بود؛ چراکه به تعبیر رهبرشهید: «انبیاء می گویند دانه دانه نمی‌شود قالب گرفت، کارخانه باید درست کرد... جامعه لازم است، نظامی لازم است.»
پی نوشت:
۱.خامنه‌ای، ۱۳۹۹، طرح کلی اندیشه مطهر، جلسه هفتم
۲سوره نصر/آیه ۲-۱
۳.سوره حدید/آیه ۲۵
۴. سوره اعراف/آیه ۵۷
ارسال دیدگاه