به گزارش خبرنگار فرهنگی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ بیست‌وسوم ربیع‌الاول در سال‌شمار تاریخ و فرهنگ اسلامی، رخدادی فراتر از یک جابه‌جایی جغرافیایی ساده را تداعی می‌کند؛ این روز، سالروز پیوند تاریخی میان یکی از برجسته‌ترین بانوان خاندان رسالت با سرزمینی است که سال‌ها در انتظار باروریِ فکری و معنوی به سر می‌برد. ورود کاروان حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها) به قم نه فقط مرهمی بر آلام کاروانی خسته و رنج‌دیده بود، بلکه سرآغاز دگرگونی عمیقی در هندسه مذهبی، علمی، سیاسی و شهری فلات مرکزی ایران شد. از همین رو، گرامی‌داشت این واقعه، بزرگداشت هجرتی است که پایه‌های یکی از پویاترین کانون‌های علمی و فرهنگی جهان اسلام را پی‌ریزی کرد.
پس از آنکه مأمون عباسی در سال ۲۰۰ هجری قمری با اهداف پیچیده سیاسی و مهار نفوذ اجتماعی علویان، امام علی بن موسی‌الرضا (ع) را به اجبار از مدینه به مرو فراخواند، مدینه منوره با خلأ حضور امام مواجه شد. در سال ۲۰۱ هجری، حضرت معصومه (س) به همراه تنی چند از برادران و بنی‌هاشم، با انگیزه دیدار برادر و تقویت پیوندهای شیعی، مدینه را به مقصد مرو ترک کردند.
کاروان با عبور از صحراهای طولانی و پس از طی صدها فرسنگ، به نواحی مرکزی ایران و نزدیکی شهر ساوه رسید. بر اساس متون معتبر تاریخی، در حوالی ساوه کاروان با کارگزاران و مأموران وابسته به حکومت عباسی روبه‌رو شد و درگیری‌هایی رخ داد که منجر به شهادت و پراکندگی جمعی از همراهان و بستگان حضرت گردید. این رخدادهای اندوه‌بار، همراه با مشقت‌های طاقت‌فرسای مسیر، سبب بیماری شدید حضرت فاطمه معصومه (س) شد.
در چنین شرایطی، حضرت با درایت و آگاهی تاریخی جویا شدند: «میان ما و قم چه اندازه فاصله است؟» همراهان فاصله را ده فرسخ تخمین زدند. ایشان با شناخت از پیشینه مردم قم و پیوند عمیق آنان با مکتب اهل‌بیت، دستور دادند کاروان مسیر خود را به سوی این شهر تغییر دهد؛ تصمیمی راهبردی که سرنوشت قم را دگرگون ساخت.
قم پیش از ورود حضرت معصومه (س) نیز پایگاهی متمایز در قلمرو جهان اسلام به شمار می‌رفت. در اواخر قرن اول هجری، خاندانی اصیل و شیعی از تبار یمن (آل اشعر به زعامت عبدالله و احوص بن سعد اشعری) به قم پناه آوردند و این منطقه را به دژ استواری برای شیعیان تبدیل کردند.
روایات متعددی از امام جعفر صادق (ع) در ستایش قم و حرم اهل‌بیت بودن آن، زمینه‌های معنوی و عاطفی عمیقی در میان اهالی پدید آورده بود، چنان‌که مشتاقانه چشم‌به‌راه تحقق این نویدها بودند.
این استقبال شکوهمند، جلوه‌ای کم‌نظیر از وفاداری و محبت ساکنان فلات ایران به دودمان پیامبر (ص) را به نمایش گذاشت؛ آیینی که امروزه نیز پس از گذشت قرن‌ها، هر ساله در ۲۳ ربیع‌الاول با راهپیمایی‌ها و کاروان‌های نمادین در سطح شهر بازآفرینی می‌شود.
مدت اقامت حضرت در سرای موسی بن خزرج بسیار کوتاه و تنها ۱۷ روز بود. با وجود شدت بیماری، این روزها آکنده از ذکر، تهجد و بندگی خالصانه سپری شد.
محراب عبادت ایشان، که تا به امروز با عنوان «بیت‌النور» در محله تاریخی میدان میر قم پابرجا و زیارتگاه مؤمنان است، نمادی از روح تقوا، فضیلت و استقامت آن بانوی بزرگوار به شمار می‌رود. سرانجام در دهم (یا دوازدهم) ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ هجری، روح مطهر ایشان به ملکوت اعلی پیوست. پیکر پاک حضرت با احترامی فراگیر در باغ «بابلان» (موقعیت فعلی آستان مقدس) به خاک سپرده شد و موسی بن خزرج سایبانی از حصیر بر فراز مزار ایشان برافراشت تا آنکه بعدها نخستین قبه و بارگاه بر آن ساخته شد.
پایه‌گذاری بزرگ‌ترین قطب فقاهت و حدیث
با استقرار مزار حضرت معصومه (س)، قم به مقصد نخست عالمان، محدثان و راویان برجسته (نظیر علی بن بابویه قمی، شیخ صدوق، زکریا بن آدم و دیگران) بدل شد. این کانون در سده‌های بعد زمینه ایجاد بزرگ‌ترین حوزه علمیه جهان تشیع را در سده چهاردهم هجری به دست آیت‌الله حائری یزدی فراهم آورد.
پیرامون آستان مقدس، بافت کهن شهر قم نوسازی شد؛ ده‌ها مدرسه علمیه، مسجد کهن، کتابخانه‌های غنی خطی، کاروان‌سراها و بازارهای سنتی پیرامون محوریت حرم شکل گرفتند و شاهکارهای معماری دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار در این مجموعه تجلی یافت.
مأمن شیعیان و نماد تکریم زن در اسلام
حضور و مدفن حضرت معصومه (س) در قم، این پیام آشکار را به همراه داشت که یک بانوی دانشور و پرهیزگار می‌تواند کانون انسجام‌بخش یک جامعه بزرگ، مرجع فکری و الهام‌بخش تمدن‌سازی دینی باشد.
نام‌گذاری سالروز ورود حضرت معصومه (س) به عنوان «روز قم»، فرصتی است برای بازخوانی نقش کلیدی مهاجرت‌های آگاهانه و هجرت‌های علمی در تاریخ ایران و اسلام. این مناسبت، فراتر از یک آیین سنتی، تذکاری است بر این حقیقت که هویت قم با کرامت، علم، آزادی‌خواهی و فضیلت اخلاقی گره خورده است؛ هویتی که قرن‌ها پیش با گام نهادن دختر امام هفتم به این سامان، جاودانه و درخشان شد.
ارسال دیدگاه