یلدایی به بلندای تاریخ در فرهنگ مادستان

به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانابه نقل از نافع، ایرانیان از این شب به نام شب یلدا یا شب چله یاد می‌کنند. به دلیل دقت در گاهشماری ایرانی و انطباق آن با تقویم طبیعی، همواره و در همه سالها انقلاب زمستانی همزمان با شامگاه سی آذرماه و بامداد یکم دی‌ماه است.

فقط یک دقیقه یا کمتر به ساعات شبانه در شب یلدا اضافه می‌شود اما خاطرات بیان شده از این شب آنقدر زیاد است که گویی ساعات‌ها به تاریکی شب اضافه شده است.

کرسی، سماور، آجیل ، کشمش همه ما را به یاد در بزرگها و مادربزرگهایی می اندازد که شب یلدا همه را دور خود جمع می‌کردند و نقل قولهایی از گذشته می‌گفتند. چه پندها و چه نصایح پر باری که که گوش کودکان با آنها پر می‌شد تا درسی برای دوران بزرگسالی آنها باشد.

مراسم یلدا در همدان که بیشتر همدانی‌ها از آن به نام شب چله یاد می‌کنند، همچون دیگر شهر همه در منزل بزرگ خانواده جمع می‌شدند و در بلندترین قسمت خانه که شاه‌نشین نامیده ‌می‌شد، گرد کرسی بساط شب یلدا را پهن می‌کردند و بلندترین شب سال را کنار هم جشن می‌گرفتند.

در آن زمان بیشتر تنقلات و خوراکی‌های مخصوص شب یلدا را کدبانوهای با سلیقه همدانی تهیه می‌کردند، به شکلی که در تابستان‌ها هسته‌های هندوانه و خربزه را دور نمی‌ریختند،  بلکه آنها را خشک کرده و پس از بو دادن برای آجیل شب یلدا نگهداری می‌کردند و همراه گردو استفاده می‌کردند.

سپس انگورها را که در زیرزمین خانه‌ها به صورت انگور بند نگهداری می‌کردند را برای شب چله استفاده می‌کردند در برخی موارد هم انگورها را بر روی مودار درون کیسه پارچه‌های می‌گذاشتند.

همچنین انجیر، توت، زردآلو، آلبالو و دیگر میوه‌های تابستانی را در تابستان خشک می‌کردند و به عنوان تنقلات شب یلدا از آن استفاده می‌کردند.

تهیه شرشیره از دیگر خوراکی‌هایی بود که توسط کدبانوی خانه انگورهای شانی تهیه می‌شد؛ به صورتی که انگورهای شانی را همراه سرکه در کوزه می‌ریختند و در آن را می‌بستند و با توجه به اینکه زمستانها در قدیم خیلی زود شروع می‌شد، یعنی از ماه دوم پاییز همه جا سفیدپوش می‌شد، کدبانوی همدانی برای شام شب یلدا مشغول تهیه ترشی و مربا می‌شدند و چون در آن زمانها یخچال نبود برای نگهداری گوشت و پختن غذا در شب یلدا و دیگر شبها و روزهای زمستان پوست بز را به صورت درسته که به آن خیک گفته می‌شد در می‌آوردند و گوشت را می‌پختند.

پیاز داغ و نمک می‌زدند که به آن «قورمه» می‌گفتند و در مواقع لازم از آن استفاده می‌کردند.

هندوانه و انار نیز از میوه‌هایی است که در این شب استفاده می‌شود. خرید هندوانه در ماه‌های وسط پاییز از شهرستان بهار خریداری می‌شد و تا شب یلدا آن را زیرکاه یا خاک اره نگهداری می‌کردند که تا شب چله سالم بماند.

با آغاز شب خانواده‌ها دور کرسی جمع می‌شدند و خوراکی‌های تهیه شده را در سینی‌های لبه دار مسی، روی کرسی می‌گذاشتند و تا نیمه‌های شب بیدار می‌ماندند.

ریختن مهره از دیگر آداب مرسوم این شب بین همدانی‌ها بود؛ به این ترتیب بعد از گذشت سه اذان، هر مهره‌ای در آن شب که به نیت هر کس در جمع حضور داشت  در ظرف آب می‌ریختند؛ به طوری که مهره هر کس مشخص باشد و شب یلدا یک دختربچه نابالغ را انتخاب می‌کردند که مهره‌ها را از درون ظرف آب بیرون بیاورد و به نیت هر کس که مهره به نامش بود تفالی به دیوان حافظ می‌زدند.

بعد از خوردن تنقلات و گرفتن فال حافظ، بزرگ خانواده برای میهمانان شاهنامه‌خوانی می‌کرد و همچنین به خواندن قصه‌ها و متل‌های آموزنده‌ای از منطق‌الطیر و دیگر کتابهای آموزنده می‌پرداختند که هدف از این کار پند و اندرز دادن به کوچکترها در این شب بود. خاطره‌‌گویی هم در این شب باب بود که معمولا بعد از زمستان سال 42 که یکی از سردترین زمستانها در همدان بود، بیشتر خاطرات زمستانی مربوط به زمستان آن سال یا دوران سربازی کسانی بود که خدمات سربازی و سختی‌های آن را تجربه کرده بودند.

باورها

باورهایی در بین همدانی‌ها پیرامون شب یلدا وجود داشت، مثلا؛ اگر شب یلدا هوا مه گرفته بود، مردم از روی شکل ظاهری ابرها از طرف قبله و سفیدرنگ بود نشان‌دهنده بارش برف سنگین بود و از دیگر باورهای مردم، خوردن هندوانه در شب یلدا  که باعث می‌شود که تا پایان فصل زمستان دچار بیماری سرماخوردگی نشوند.

و در پایان ذکر این نکته ضروری  به نظر می‌رسد که تاریخ و فرهنگ ما سرشار از آداب و رسومی است که موجب ترویج همبستگی و پایداری کانون خانواده‌ها و ایجاد نشاط و سرزندگی است.

امروزه که انسانها به دلیل درگیر شدن در زندگی‌های شهری، مشغله‌ها و ... باعث کمرنگ شدن دید و بازدیدها بین خانواده‌ها شده است، وجود چنین آداب و رسومی همچون گنجی گرانبهاست که از نیاکان ما به ارث رسیده و برماست که با برگزاری با شکوه این آداب و رسوم که یلدا یکی از مهمترین آنهاست به حفظ این آیین‌ها، سنت‌ها و ارزش‌ها بکوشیم امانت‌دار خوبی برای نسل‌های بعدی باشیم. 

طیبه عباسی‌صیفی