به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا، به نقل از خطب شکن، مخمل نوعی پارچه‌ی نخی یا ابریشمی است که یک روی آن صاف و روی دیگر دارای پرزهای لطیف و نزدیک به هم است ک این پرزها به یک طرف خواب دارد.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا, خطب شکن,
تفاوت مخمل با پارچه‌های دیگر در این است که علاوه بر تار و پود که پارچه را تشکیل می‌دهد، پرز هم دارد. در متوب قدیم مخمل به عنوان «خاوخیز» آمده که نوعی پارچه‌ی پرزدار است.
,
مخمل در دوران کهن
, مخمل در دوران کهن,
آن چه مسلم است پارچه‌ی مخمل نیز با وجود در دست بنودن نمونه‌های قبل از دوره‌ی صفویه، در ایران پیشینه‌ای دیرین دارد. چنان که در متون تاریخی و جغرافیایی به نوعی پارچه به نام «کمخا» اشاره شده که با در نظر گرفتن معنای آن همان پارچه‌ی مخمل مقصود است.
,
در لغت نامه‌ی دهخدا در مورد کمخا چنین آمده است: «کمخا پارچه‌ی منقشی را گویند که به الوان مختلف بافته باشند و مخفف کم‌خواب است.» از این رو مشخص می‌شود که این پارچه کم خواب است و خواب داشتن مخصووص پارچه‌ی مخمل است که پرزهای آن به یک طرف خواب دارند.
, 
,
انواع مخمل
پارچه‌ی مخمل از لحاظ نوع خواب، دو نوع است: مخمل یک رو و مخمل دو رو یا دو خوابه که هر دو طرف آن پرز دار است.
به طور کلی دو نوع مخمل از لحاظ بافت وجود دارد: مخمل برجسته و مخمل ساده. مخمل برجسته در کارگاه‌های خاصی تولید می‌شود و زمینه‌ای مثل گلیم و بخشی برجسته مثل فرش دارد و قسمتی از آن پرزدار و قسمتی دیگر ساده بافته می‌شود. مخمل ساده نیز سراسر دارای پرز است.
از لحاظ نقش نیز مخمل دارای دو نوع است: یکی مانند فرش نقش کشیده‌ی شود و بافنده طبق نقشه آن را می‌بافد، مانند نقوش انسانی یا هندسی یا اسلیمی، خطاطی و مناظر طبیعت، دیگری با ابزار ساده‌ای به نام مشته بر روی مخمل ساده نقوش هندسی، مانند نیم دایره یا تمام دایره یا شبیه آن ایجاد می‌کنند.
دوره‌های تاریخی تولید مخمل
در دوره ایلخانی (از ۱۲۵۸ تا ۱۳۳۶ میلادی) مرکز تهیه‌ی کمخا شهر نیشابور بود. چنانکه ابن بطوطه به آن اشاره کرده است. این پارچه به هندوستان صادر می‌شد.
در دوره تیموریان (از ۱۳۶۹ تا ۱۵۰۰ میلادی) پارچه‌های مخمل به صورت مخمل پرزدار و مخمل کم پرز تولید می‌شد و بافتن انواع پارچه‌های مخمل عالی رواج داشته است. این صنعت در این دوره به شهرهایی مثل اصفهان و تبریز وارد شده و رونق گرفته است. ورود مخمل بافی به حوزه‌ی شهرستان کاشان کنونی را از این دوره می‌دانند.
در دوره صفویان (۱۵۰۳ تا ۱۷۳۶ میلادی) در اصفهان کارگاه‌های مخمل بافی بسیاری تاسیس شد و استادان ماهری در این صنعت تربیت شدند. از این جمله «غیاث الدین نقش‌بند» است که اهل یزد بود و توانست با هنر خود به دربار صفوی نیز راه یابد.
در دوره‌ی قاجار (از ۱۷۷۹ تا ۱۹۵۲ میلادی) مخمل‌های ابریشمی ممتازی در کاشان و آران و بیدگل تولید می‌شد که به آن «حسین قلی خانی» گفته می‌شد. مخمل ایرانی از بهترین پارچه‌های آن زمان بود و هم اکنون نمونه‌های آن در موزه‌های سراسر جهان یافت می‌شود.
به طور کلی طراحی پارچه در ایران در عهد سلجوقی جنبه‌ی ظرافت هنری پیدا کرد. زیرا با عوامل سنتی نقاشی ایران درآمیخت. ضمن این که در عهد مغول با هنر نقاشی چینی و در عصر صفوی با ذوق هنرمندان ایرانی تلطیف شد و شاهکارهایی بی نظیر را به وجود آورد.
نفیس ترین پاره‌ی دستبافت ایرانی که علت تمایز آن با سایر دست بافت‌ها در طرح زیبا و رنگارنگ، مواد مرغوب و پیچیدگی در روش بافت است، مخمل بود.
مخمل بافی در آران و بیدگل
مخمل بافی کم و بیش در یک زمان در ایران و چین و ایتالیا تکامل یافت (قرن ۱۱ هجری قمری). از مراکز عمده‌ی مخمل بافی در ایران در سده‌های گذشته، کاشان، یزد، اصفهان، تبریز، مشهد و هرات بود که یزد از نظر تولید مخمل بر همه پیشی داشت.
انواع مخمل
, انواع مخمل,
پارچه‌ی مخمل از لحاظ نوع خواب، دو نوع است: مخمل یک رو و مخمل دو رو یا دو خوابه که هر دو طرف آن پرز دار است.
,
به طور کلی دو نوع مخمل از لحاظ بافت وجود دارد: مخمل برجسته و مخمل ساده. مخمل برجسته در کارگاه‌های خاصی تولید می‌شود و زمینه‌ای مثل گلیم و بخشی برجسته مثل فرش دارد و قسمتی از آن پرزدار و قسمتی دیگر ساده بافته می‌شود. مخمل ساده نیز سراسر دارای پرز است.
,
از لحاظ نقش نیز مخمل دارای دو نوع است: یکی مانند فرش نقش کشیده‌ی شود و بافنده طبق نقشه آن را می‌بافد، مانند نقوش انسانی یا هندسی یا اسلیمی، خطاطی و مناظر طبیعت، دیگری با ابزار ساده‌ای به نام مشته بر روی مخمل ساده نقوش هندسی، مانند نیم دایره یا تمام دایره یا شبیه آن ایجاد می‌کنند.
,
دوره‌های تاریخی تولید مخمل
, دوره‌های تاریخی تولید مخمل,
در دوره ایلخانی (از ۱۲۵۸ تا ۱۳۳۶ میلادی) مرکز تهیه‌ی کمخا شهر نیشابور بود. چنانکه ابن بطوطه به آن اشاره کرده است. این پارچه به هندوستان صادر می‌شد.
,
در دوره تیموریان (از ۱۳۶۹ تا ۱۵۰۰ میلادی) پارچه‌های مخمل به صورت مخمل پرزدار و مخمل کم پرز تولید می‌شد و بافتن انواع پارچه‌های مخمل عالی رواج داشته است. این صنعت در این دوره به شهرهایی مثل اصفهان و تبریز وارد شده و رونق گرفته است. ورود مخمل بافی به حوزه‌ی شهرستان کاشان کنونی را از این دوره می‌دانند.
,
در دوره صفویان (۱۵۰۳ تا ۱۷۳۶ میلادی) در اصفهان کارگاه‌های مخمل بافی بسیاری تاسیس شد و استادان ماهری در این صنعت تربیت شدند. از این جمله «غیاث الدین نقش‌بند» است که اهل یزد بود و توانست با هنر خود به دربار صفوی نیز راه یابد.
,
در دوره‌ی قاجار (از ۱۷۷۹ تا ۱۹۵۲ میلادی) مخمل‌های ابریشمی ممتازی در کاشان و آران و بیدگل تولید می‌شد که به آن «حسین قلی خانی» گفته می‌شد. مخمل ایرانی از بهترین پارچه‌های آن زمان بود و هم اکنون نمونه‌های آن در موزه‌های سراسر جهان یافت می‌شود.
,
به طور کلی طراحی پارچه در ایران در عهد سلجوقی جنبه‌ی ظرافت هنری پیدا کرد. زیرا با عوامل سنتی نقاشی ایران درآمیخت. ضمن این که در عهد مغول با هنر نقاشی چینی و در عصر صفوی با ذوق هنرمندان ایرانی تلطیف شد و شاهکارهایی بی نظیر را به وجود آورد.
,
نفیس ترین پاره‌ی دستبافت ایرانی که علت تمایز آن با سایر دست بافت‌ها در طرح زیبا و رنگارنگ، مواد مرغوب و پیچیدگی در روش بافت است، مخمل بود.
,
مخمل بافی در آران و بیدگل
, مخمل بافی در آران و بیدگل,
مخمل بافی کم و بیش در یک زمان در ایران و چین و ایتالیا تکامل یافت (قرن ۱۱ هجری قمری). از مراکز عمده‌ی مخمل بافی در ایران در سده‌های گذشته، کاشان، یزد، اصفهان، تبریز، مشهد و هرات بود که یزد از نظر تولید مخمل بر همه پیشی داشت.
,
,
در آران و بیدگل نیز کارگاه‌های مخمل بافی از قدیم‌الایام وجود داشته است و نقوش بافته شده در تار و پود آن، برگرفته از هنر مخمل کاشان برگرفته از نقوش انسانی در صحنه‌های رزم و شکار بود.
,
از آن جا که در حدود پنج دهه پیش، آران و بیدگل در تولید ابریشم نیز به عنوان یکی از قطب‌های منطقه به شمار می‌رفت، مخمل بافی متاثر از تولیدات ابریشم، رشد قابل توجهی کرده بود. با این حال امروزه خبری از کارگاه‌های مخمل بافی نیست و به ندرت می‌توان در خاطرات مردان و زنان کهنسال خاطره‌ای از آن یافت.
_________________________
رسول رحیم، کارشناس صنایع دستی
, _________________________
رسول رحیم، کارشناس صنایع دستی
,
, رسول رحیم، ,
,
انتهای پیام/گ
]
ارسال دیدگاه