قامت ایستاده بازار تاریخی اراک این روزها خمیده شده است

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به‌نقل از  دیارآفتاب، بازار مهم‌ترین نماد و نهاد اقتصادی ـ اجتماعی در طول تاریخ ایران به شمار می‌روند، مکانی که جلوه‌گاه بی‌نظیر معماری ایران به شمار می‌رود و چشم گردشگران را به خود خیره می‌کند، در این میان بازار اراک به عنوان یکی از شاهکار‌های معماری دوره قاجار جایگاه ویژه‌ای در تاریخ هنر، معماری و حتی تاریخ اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران دارد، بخشی از هویت عراق عجم دیروز تا اراک امروز معطوف به این بنای بی‌نظیر است.

برای پی‌بردن به فرهنگ، تاریخ و صنعت یک شهر کافیست سری به بازار آن بزنید، بازار سنتی هر شهر بافتی زنده است که متناسب با تغییرات فرهنگ و نیازهای مردم شهر تغییر می‌کند و خود را به گونه‌ای دیگر ارائه می‌دهد چرا که بازار برگرفته از نیاز مردم و تسلیم محض قانون عرضه و تقاضاست.

بازار در بافت شهری کشورهای اسلامی هویت می‌یابد، بازار چه در دوره اسلامی و چه قبل از ظهور اسلام در ایران، بافت مرکزی و اصلی شهر را تشکیل می‌داد و علاوه بر این‌که محل خرید و فروش کالا‌های مورد نیاز عموم مردم محسوب می‌شد، از کارگاه‌های تولیدی کشور نیز به شمار رفته و در مقاطع زمانی بسیاری به عنوان یک وزنه تعادل در مقابل حکومت نقشی ارزنده داشت.

مکان‌های آموزشی، حوزه علمیه و مدارس بناهایی که کنار بافت اصلی بازار دیده می‌شوند حکایت از جبهه‌ای مستحکم و پیکره‌ای مرکب از مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی دارد چرا که همواره در طول تاریخ کشور به دنبال تعارضات در مقابل حکومت، جبهه متحدی بین روحانیان و بازاریان ایجاد می‌شد جبهه‌ای که با تعطیلی‌های پی‌درپی، نقشی فرعی و تکمیل‌کننده در وقایع تاریخی بازار داشت.

بازار تنها یک مکان تجاری محض و تک‌بعدی نبود از جمله نقش‌های بازار در سال‌های گذشته اینکه درآمد موقوفات، اجاره حجره‌ها و مغازه‌های وقفی، صرف امور اقتصادی مساجد می‌شد که این امر خود در دستگیری از نیازمندان تاثیر بسزایی داشت، از جنبه سیاسی و اقتصادی، بازار مرکز تصمیم‌گیری‌های مهم و محلی بود که امروز این نقش بسیار کم‌رنگ شده است.

بازار گویی همان بازار است اما چیزهایی از آن هست و چیز دیگری نیست

وقتی سری به بازار اراک می‌زنی همه چیز آنقدر قدیمی و آنقدر زنده است که گویی جغرافیای تاریخی و اقتصاد امروزی در هم تنیده شده و به قول جامعه‌شناسان در حال گذر هستیم پس جای تعجب نیست اگر ببینی که رنگ و بوی مدرنیته نیز در این بازار به مشام می‌رسد، بازاری که معماری سنتی و تاریخی آن فرسوده شده و در حال فروریختن است اما در نقطه دیگر همین بازار می‌بینی که طراحی داخلی بسیاری از مغازه‌ها با سبک و سیاق قدیمی آن همخوانی ندارد و با غرور مدرن بودن خود را به نمایش گذاشته است.

بازار اراک از منظر معماری در تمام نقاط کشور بی‌نظیر است، در مرکز شهر با حدود ۱۴ هکتار مساحت دارای ۲ ورودى شمالى و جنوبى و ۸ گذر شرقى و غربى که به محیط پیرامون خود متصل می‌شود از سوى یوسف‌خان گرجى در دوران فتحعلى شاه قاجار بنا نهاده شد.

مهم‌ترین خصوصیات بازارهای مرکزی شهرهای اسلامی در کنار معماری سنتی وجود سه بخش اصلی کوی‌ها یا گذرگاه‌های اصلی و فرعی (راسته ها)، مجتمع های تجاری دارای انبارها و محل‌هایی برای سکونت موقت بازرگانان (خان ، سرا، کاروانسرا) و مجتمع‌های تجاری فاقد امکانات برای سکونت (قیصریه ، تیمچه ، بوستان) است که هر سه خصلت در بازار اراک به چشم می‌خورد.

برخلاف بازار‌های دیگر، مسیر‌های آن مستقیم و هندسی است؛ راسته بازار با گذر‌های متعدد، ستون فقرات بافت شطرنجی شهر را می‌سازد و راه‌های داخلی بازار به گونه‌ای طراحی شده‌ که در هنگام حوادث و خصوصاً آتش‌سوزی، خروج مردم را از این مکان مقدور سازد، در طراحی بازار ۲۰ سراچه و تیمچه در نظر گرفته ‌شده که علاوه بر نقش اقتصادی، نقش اجتماعی را نیز ایفا می‌کرد؛ ساختمان این سراها و تیمچه‌ها معمولاً در دو طبقه طراحی شده بود که در پاره‌ای از آنها تجار یا مسافرانی که از نقاط دور برای خرید به بازار می‌آمدند شب را در طبقه دوم سپری می‌کردند.

تجاری که در این کاروانسراهای شهری به شکل موقت مستقر می‌شدند و خستگی از تن به در می‌کردند، سراهایی که یک میانسرا داشته و در ۴ سمت این سراها حجره‌هایی در ۲ اشکوب ساخته می‌شد با فضاهای زیرزمینی که محلی برای نگهداری کالای مورد استفاده بود و حجره اشکوب همکف محل عرضه کالا و اشکوب فوقانی به عنوان دفتر اداری، کارکردی بازرگانی محسوب می‌شد.

برخی از سراها به نام بنیانگذار آن یا نوع کالا و محصولات موجود در آن شهرت یافته‌اند مانند سرای کتابفروش‌ها، سرای صندوق‌سازها یا سرای مسگرها و در حقیقت اصناف بازار، مسگرها، کفاش‌ها، سراج‌ها، پشم‌فروش‌ها، فرش‌فروش‌ها و خواربارفروش‌ها را به صورت دسته‌بندی در خود جای می‌دادند تا خریدار بتواند به آسانی کالاها را با دیگری قیاس کند و دچار گمراهی و فریب نشود.

معماری ایرانی اسلامی بازار اراک در گذرها، راسته‌ها و حجره‌های فرش فروشی همچنان دست نخورده و حاکی از شکوه و زیبایی این معماری است، زیباترین و مهم‌ترین سراى این بازار همچنان ساختار اولیه خود را حفظ کرده، سراى کاشانى یا همان بازار فرش، سرای نوذری زیباترین سرای بازار اراک نیز مختص فرش فروشان دارای ساختمانی در دو طبقه و در این میان  سرای کتابفروش‌ها با وسعت و معماری جالب توجه متشکل از یک تیمچه و سرای دو طبقه و سراى مهر، بازارچه صنایع دستى در کنار بازار مسجد و مدرسه سپهدار همچنان غرورآفرین ماندگار مانده تا شاید بتواند بخشی از هویت مردم این شهر را حراست کند.

مدیریت صحیح این میراث گرانبها در افق آینده استان مرکزی زمینه‌ساز جذب و چرخش سرمایه خواهد بود

بارازی با قدمت ۲۰۰ ساله که از دست روزگار در امان نمانده و به مانند خیلی از آثار تاریخی و فرهنگی کشور در معرض آسیب قرار گرفته است؛ تغییر در بافت تاریخی بازار و عدم توجه بازاریان به معماری اصیل این بنای تاریخی، مالکیت و تولی چند ارگان بر بخش‌هایی از این بازار باعث شده تا قامت ایستاده این بازار این روزها خمیده شود.

اقدام کسبه بازار به تعمیر و بازسازی مغازه‌هایشان بدون هماهنگی با مسئولان ذی‌ربط سبب شده تا بافت تاریخی این میراث فرهنگی تغییر یابد، تغییراتی که نشان از بی‌توجه‌ای مردم و ارگان‌های مسئول دارد که توانسته‌اند دایه‌ای دلسوز برای این معماری کهن باشند.

انتهای پیام/