این ارگ بلند تبریز است

به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا ، به نقل از تبریزبیدار ؛  ، بنای شکوهمند موسوم به ارک تبریز، باقیمانده مسجدی است که در فاصله سال های 716 الی 724 ه.ق به وسیله "تاج الدین علیشاه جیلانی"، وزیر "الجایتوو ابوسعید بهادرخان" ساخته شده است. قسمت جنوبی آن دارای طاقی بزرگ بوده که گفته می شود به علت فرو نشستن بنیان و تعجیل در اتمام طاق آن شکسته و فرو ریخته است.

قسمتی که اکنون در وسط سه دیوار بلند شرقی، غربی و جنوبی به صورت ایوان به چشم می خورد بخش مسقف مسجد بوده که عرض آن 30.15 متر و ارتفاع دیوارهای دور آن به طور متوسط 26 متر است و به وسیله 69 پله می توان به بالای آن راه یافت. عرض دیوارها 10.40 متر و داخل آن مرکب از دو دیوار عریض مستحکم است که در چند مرحله به وسیله طاق های متعدد به همدیگر اتصال یافته اند. این بنا در بیشتر سفرنامه ها و تواریخ وصف شده است که از آن جمله می توان به آثار "ابن بطوطه"، "بدرالدین محمود امینی"، "تاجر ونیزی"، "شاردن"، "دونالد ویلبر" و "حمداله مستوفی" اشاره کرد.

"حمداله مستوفی" که معاصر با "تاج الدین علیشاه" می زیسته درباره این مسجد نوشته است: "تاج الدین علیشاه جیلانی در تبریز، در خارج محله نارمیان مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست و پنجاه گز در دویست گز است و در او صفه ای بزرگ، از ایوان کسری به مدائن بزرگ تر؛ اما چون در عمارتش تعجیل کردند فرود آمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانده اند و سنگ مرمر بی قیاس در او به کار برده و شرح آن را زمان بسیار باید."

"شاردن" درباره این مسجد نوشته است: "مسجد علی‌شاه تقریباً بالتمام مخروبه و منهدم شده‌است. قسمت‌های سفلی که به گزاردن نماز افراد مردم اختصاص دارد و مناره آن را که بسیار رفیع و بلند است، مرمت کرده‌اند. هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می‌شود، همین مناره ‌است. چهارصد سال می‌شود که این مسجد را خواجه علی‌شاه بنا کرده‌است. مشارٌ‌الیه صدراعظم غازان خان شاهنشاه ایران که مقر سلطنتش تبریز بود و در همان‌جا نیز به خاک سپرده شده بوده‌است. هنوز هم مقبره وی در یک منار مخروبه عظیمی که به نام او، منار «غازان خان» نامیده می‌شود، مشهود است.

"احمد کسروی" نوشته است: "غزوخان (عزت‌الله خان) از وضع آشفته دوران محمدعلی شاه بهره جسته و برای چپاول تبریز با مستبدان همکاری کرده و به تبریز حمله‌ور شده ‌بود. آزادی‌خواهان هم از زیر همین نقب به پشت دشمن حمله کردند و پیروز شدند. در مسجد کبود تبریز پشت صحن دوم به دهانه‌ای برخوردم که دریافتم نقبی است که به ارگ علی‌شاه می‌رسد."

"بیت‌الله جمالی" نیز نوشته است: "قسمتی از دانشسرای دختران تبریز که در محوطه مسجد استاد و شاگرد سابق بنا شده‌است، چند سال پیش فرود می‌نشیند و گودال یا تونلی بزرگ نمایان می‌شود؛ اما برای آن‌که کاوش کنند آن را پر کردند. احتمال می‌رود که تونل قسمتی از این را زیرزمینی بوده‌ است؛ این راه به‌قدری بزرگ بود که می‌شد با درشکه از آن عبور کرد. پشت دیوار بلند ارگ تبریز در هر سه سمت ویرانه ‌است با تکه باغی و خانه‌ای و مدرسه‌ای. دهانه محراب ۳۸ پا است و ۶۹ پله که از آن بالا رفتیم. بین دو دیوار از سمت خاور ساخته شده‌است که در زمان سلطنت رضاشاه قسمتی از تپه اطراف ارگ را به‌صورت باغ و گردشگاه عمومی درآوردند که ساختن سالن تئاتر آذربایجان هم در همین برنامه بوده‌است... به‌طوری که مشهود است در زیر ابن بنا، سه نقب یا دالان زیرزمینی وجود دارد که یک رشته آن از ارگ به شنب‌غازان و رشته دیگر به باغ‌میشه فعلی -محل سابق ربع رشیدی- و رشته‌ای نیز از وسط بازار گذشته و پس از عبور از زیر رودخانه آجی‌چای به حوالی فرودگاه می‌رسد."

چنانکه از توصیف این بنای عظیم در اغلب سفرنامه ها و تواریخ بر می آید مسجد علیشاه در زمان آبادانی، مزین به کاشی ها، ازاره سنگی، ستون های مرمر، کتیبه و گچبر بوده است. محراب بزرگ مسجد در انتهای ایوان و در بین دو نورگیر قرار گرفته است. ضلع جنوبی بنا و در نمای خارجی برج نیم دایره عظیمی به چشم می خورد که پشتیبانی برای طاق و دیواربه حساب می آمده است.

این ارگ یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی کشور و نماد شهر تبریز است. این ارگ در مرکز شهر تبریز، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی قرار دارد و امروزه فضای پیرامون آن برای برگزاری نمازجمعه مورد استفاده قرار می‌گیرد و مصلای بزرگ تبریز در این مکان احداث شده‌است.

بنای مزبور در دوره قاجاریه و انقلاب مشروطه یکی از انبارهای مهمات و مخزن غلات گردید و حصاری نیز دور آن کشیده شد و نام ارک به خود گرفت. بنای مسجد علیشاه در خیابان امام خمینی (ره) سه راه طالقانی واقع شده و در سال 1310 شمسی تحت شماره 170 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.