احیای قنات کشاورزی آران و بیدگل را از مرگ نجات می‌دهد؟

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از خطب شکن، تعداد رشته قنات‌های موجود در کشور بر اساس آمار برداری‌های سال ۹۰ معادل۴۱ هزار رشته اعلام شده است که از این تعداد، چهار میلیارد متر مکعب آب برداشت می‌شود. این در حالی است که بر اساس آمار برداری‌های سال ۸۵، معادل ۳۶ هزار رشته قنات در کشور شناسایی شده بود که از آن هشت میلیارد متر مکعب آب برداشت می‌شد. یعنی اگرچه در سال ۹۰، پنج هزار رشته قنات بیشتر شناسایی شده‌ است، میزان آبدهی آن‌ها به چهار میلیارد متر مکعب کاهش یافته است.

ایران دیار قنات‌ها

به طور کلی ایران یکی از کهن‌ترین کشورهای جهان در احداث قنات است. هر چند گفته می‌شود که فرهنگ احداث قنات‌ نخستین‌بار توسط معدن‌چیان در ۸۰۰ قبل از میلاد در محل فعلی ترکیه تجربه شده است، اما با فاصله اندکی این فرهنگ وارد کشاورزی ایران شد. از دوران هخامنشیان ساخت قنات در ایران به شکل جدی دنبال شد.

بیشتر قنات‌های ایران در استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی،‌ یزد، کرمان، اصفهان، آذربایجان شرقی و سمنان هستند و حتی در استان پربارانی چون گیلان‌ هم قنات وجود دارد. در استان اصفهان قنات‌های معروفی چون یکی قنات ارونه اردستان و قنات دوطبقه مون اردستان دیده می‌شود که نهایت هوشمندی و دقت استادکاران مقنی و آب شناسان آن زمان است.

از سال ۲۰۰۴ زنگ خطر برای قنات‌های ایران به صدا درآمد. اکثر قنات‌های جهان به خصوص ایران به دلیل حفر بی‌رویه چاه‌های کشاورزی در حال خشک شدن هستند و کشاورزان برای دسترسی به آب‌های زیرزمینی بدون آن که به خود زحمت بدهند و همچون نیاکان شان قنات‌ها را احیا کنند، پمپ‌های آب را داخل چاه‌های عمودی کردند و با تخلیه سفره‌های زیرزمینی قنات‌ها را خشک کردند.

در حال حاضر ۳۲ هزار قنات در کشور فعال هستند و ۶ میلیارد متر مکعب، آب را تامین می‌کنند که البته گفتنی است که دو دهه اول و دوم پس از انقلاب، کشاورزان اقدام به حفر چاه‌های عمیق کردند و به این ترتیب آب‌های زیرزمینی را بالا کشیده و سفره‌های آبی را خالی کردند. با این عمل بخشی از قنات‌های کشور خشک شدند. اما امروز با نظارت جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای جلوی حفر بی‌رویه چاه گرفته شده و به این ترتیب دوباره آب به بخشی از قنات‌ها بازگشته است.

قنات‌های آران و بیدگل

قنات در گذشته سهم مهمی در تامین منابع آب شهر داشته است. وجود دشت‌ها و کمربندهای سبز و آب انبارهای پر آب در گذشته‌ای نه چندان دور گواهی بر این ادعاست که ایجاد قنات یکی از شیوه‌های موثر در مدیریت منابع آب بوده است. در مجموع در این شهرستان ۴۹ رشته قنات وجود داشت. ۳۳ رشته از این قنات‌ها در آران و بیدگل ضمن تامین آب ۱۴ آب انبار شهر سبب سرسبزی دشت‌هایی مثل مسعودآباد، احمدآباد، آران دشت، گلچین آباد، نور آباد، دشت قاضی و… می‌شد.

از بین این ۳۳ رشته، ۱۶ رشته دشت‌های ۱۶ گانه کشاورزی، از جمله دشت جرد، محمودآباد (تقی آباد) و حامد آباد را آبیاری می‌کرد. این رشته‌های قنات موجب ایجاد خرد اقلیمی ویژه، عاملی برای تعدیل آب و هوا بود. متاسفانه در حال حاضر از این رشته قنات‌ها تنها سه قنات قدیمی قاضی، منصوره و مرنجاب فعال هستند که آن‌ها نیز با پایین رفتن سطح آب مواجه شده‌اند.

تلاش برای احیای قنات

طی چند سال گذشته پس از آن که مسئولان به اهمیت احیای نگهداری قنات‌ها پی‌ بردند، سالانه بودجه‌ای در اختیار جهاد کشاورزی گذاشته شده تا برای احیا، حفظ و حتی ایجاد قنات‌های جدید هزینه شود. این بودجه به صورت سالانه در ردیف بودجه‌های جهاد کشاورزی دیده شده است.

حفر بی‌رویه چاه، عدم توجه به اجرا شدن عمل لای‌روبی، اجرای برنامه‌های عمرانی از قبیل احداث شهرک‌ و ساختمان بدون توجه به وجود قنات‌ها و خشک‌سالی از جمله اتفاقاتی هستند که باعث خشک شدن یا مرگ قنات‌ها می‌شوند اما این تنها تهدیدی نیست که قنات‌ها را به کام مرگ می‌کشاند.

هر چند امروز قنات‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند اما هنوز مجوز‌های ساخت و ساز بدون توجه به محل عبور قنات‌ها داده می‌شود. برای مثال مجوز احداث کارگاه‌های آجرپزی در کویر نوش‌آباد خطری جدی برای سرشاخه قنات‌های مهمی از جمله قنات فخرآباد است. اما هنوز به لطماتی که به این قنات زده می‌شود توجهی نشده است، مانند این قبیل اتفاقات هنوز هم در کشور رخ می‌دهد. خشک شدن قنات‌ها و سرشاخه‌های آن‌ها باعث می‌شود که کشاورزان به احداث چاه‌های عمیق روی آورند که در نهایت منجر به تخلیه بی‌رویه سفره‌های زیرزمین آب می‌شود که طی هزاران سال پر شده‌اند.

در شرایطی که بی آبی گریبان گیر آران و بیدگل شده است و کشاورزی شهرستان نیاز مبرم به استفاده از منابع آب دارد، پناه بردن به شیوه‌های کهن استحصال منابع آب که با حفر و بهره برداری از قنات‌ها گره خورده است، اهمیت زیادی دارد.

حفر قنات در طول صدها سال توانسته است وظیفه آبرسانی به بسیاری از شهرهای خشک کشور را به خوبی انجام دهد. از این رو به نظر می‌رسد کارشناسان باید گرد هم آیند و در مورد بهره گیری از این ظرفیت گفتگو کنند تا شاید راهی برای جلوگیری از مرگ کشاورزی شهرستان پیدا شود.

انتهای پیام/